Worstelen met relaties

We gaan er zo makkelijk van uit dat iedereen relaties aan kan gaan en kan onderhouden. Maar wat is dat eigenlijk, een relatie, en wat is ervoor nodig om er één te hebben?

Ik weet nog dat ik in het begin van deze eeuw telkens als iemand ‘verbinding’ zei als hoopvol doel, mijn lichaam daartegen protesteerde. Ik snapte dat niet en ben eraan gewend geraakt, misschien ook in gaan geloven dat verbinding het hoogste goed is om naar te streven.

En laat ik nu net na het schrijven van dit eerste stukje in de krant lezen dat filosoof Naud van der Ven zich ook afvraagt wat verbinding nou eigenlijk behelst. “Het is een leeg begrip geworden”, stelt hij in Trouw. Hij schreef het boek Genoeg verbinding. Waarom scheiding zo gek nog niet is (maar dat heb ik nog niet gelezen).

Als Naud van der Ven leest dat we steeds de verbinding moeten zoeken vraagt hij zich af wat nou eigenlijk bedoeld wordt. “Moeten we terug naar de nostalgie van dorpsgemeenschappen en zuilen? Daar wilden we toch juist uit?”

Misschien zit daar nu net de systemische klem: we willen ergens vanaf om meer ‘jezelf’ te zijn.
Het interessante van al 72 jaar in onze maatschappij te leven is dat ik nieuwe denkbeelden heb zien opkomen en ook weer zien vergaan. Bevrijding was het sleutelwoord van mijn tienerjaren. Bevrijding van alles wat daarvoor normaal was. Bevrijding van oorlog, bevrijding van de heersende fatsoensnormen, bevrijding van de macht van de kerk, bevrijding van je ouders…

Die bevrijding was dus gestoeld op heel veel oordeel. Je zou kunnen zeggen dat de hele hippiegeneratie behoorlijk geparentificeerd was, we voelden ons beter dan alles wat er in het verleden gebeurd was en alles wat naar autoriteit rook.

De evolutionaire kracht schudt op, creëert crisis waaruit vernieuwing kan ontstaan

Na de crisis van de Tweede Wereldoorlog waardoor alle gemeenschapswaarden en -normen door elkaar geschud waren ontstaan nieuwe bewegingen. ‘Dat nooit weer’ werd de brede basis voor een hele nieuwe manier van denken, waardoor opeens jonge mensen iets te zeggen hadden en het anders-zijn ideaal werd. En langzamerhand groeide het idee (de illusie?) dat we allemaal individu zijn, dat je los van de traditionele gemeenschappen kunt leven.

In de laatste 25 jaar van vorige eeuw gaf ik les aan jongeren. Grappig om te zien hoe er steeds weer nieuwe trends ontstonden van jongeren die er vooral niet bij wilden horen en dus heel erg bij hun groep hoorden: punkers, gabbers, hiphoppers, new wave.

Nu terugkijkend zie ik daar vooral het idee van individu-zijn ontstaan. En dan komt in deze eeuw weer de reactie van willen verbinden.

Hoe leer je het om individu te zijn?

Misschien is dat idee van individu-zijn nog maar een of twee generaties oud. En gebaseerd op afzetten tegen. En tegelijk hebben wij mensen het zó nodig om het gevoel te hebben dat we ergens bij horen. Een ingewikkeld dilemma van afstoten en aantrekken.

Scholen hebben nu de slogan: “Het mooiste wat je kunt worden is jezelf”. En wie leert jou dan om jezelf te zijn? Kun je dat zelf, of leer je dat door anderen? En hoe zelf is dat dan? En ben je niet jezelf als je je níet afzet tegen iets?

En toen had ik een workshop waar veel deelnemers worstelden met relaties. “Ik kan niet verbinden.” “Ik saboteer mijn verbinding.” Ik vroeg door: “Verbinden met wie?” En telkens was het antwoord na een stilte: “Met mezelf.” Direct kwam het prachtige lied van oom Rudolf uit Sesamstraat in mijn hoofd: “Als je niet alleen kan leven, kan je ’t ook niet met elkaar”…

Verloren we misschien ons gevoel van geborgenheid door individu-zijn boven erbij horen te stellen? Verloren we misschien het gevoel van heelheid met de beweging van afzetten-tegen?
Lieten we misschien ons lot en daarmee onze waardigheid achter bij het ‘anders’ moeten zijn?
En zoeken we dan in verbinding met anderen weer geborgenheid en heelheid? “Als je niet alleen kan leven, kan je ’t ook niet met elkaar”…

Als er vaak geroepen wordt dat verbinding nodig is, dan wordt er dus kennelijk geen verbinding ervaren. Wanneer “het mooiste wat je kunt worden is jezelf” de slogan is, dan moet er kennelijk geleerd worden om jezelf te worden.

Het systemisch denken stelt vaak de andersom-vraag: wat kan de prijs zijn van verbonden zijn? Wat zou er gebeuren als je nooit helemaal jezelf bent? Komt er dan misschien ruimte om te leren omgaan met onderscheid, er niet altijd bij horen en erbij horen en het leven dat je via je vader en je moeder gekregen hebt met onderscheid te leven?